سال ها ست آرزوی محال سفر به ژاپن را دارم. نه برای دیدن توکیو و شلوغترین چهارراه جهان یا تمیزی بیمانند شهری یا قطار شینکانسن و..... !
آرزو دارم در یکی از روستاهای اطراف کیوتو در یک نجاری سنتی ژاپنی در فضایی رازآلود و سرشار از عطر چوب و درخت ساعتها و روزها محو کار استادکار "ساشیمونو" باشم.
شما را با جمع و جور کردن این نوشتار در آرزوی خود شریک میکنم. البته آرزوی دیدن چیزهای دیگری را هم اگر حوصله ای بود باز سرهم میکنم.
***ساشیمونو، کیگومی و سلوک معنوی شکوهمند نجاران ژاپن
در جهانی که شیفته سرعت، خطوط تولید انبوه و سازه‌های کوتاه‌مدتِ متکی بر آهن و سیمان شده است، در گوشه‌ای از شرق زمین، هنری نفس می‌کشد که زمان را به مبارزه می‌طلبد. نجاری سنتی ژاپن، صرفاً یک حرفه یا مهندسی ساده نیست؛ بلکه یک طریقت معنوی، سلوکی عارفانه و گفتگویی پنهان میان روح انسان و کائنات است. این هنر که در قالب شاهکارهای ساشیمونو و کیگومی متجلی می‌شود، بازتابی از فلسفه‌ای عمیق است که در آن، تکاوران چوب به جای تسلط بر طبیعت، با احترام در پیشگاه آن زانو می‌زنند.
واژه ساشیمونو (Sashimono) در زبان ژاپنی، داستانی از دقت و پنهان‌کاری را روایت می‌کند. این هنر که ریشه در دوران آرامش و شکوفایی فرهنگی ژاپن دارد، هنر ساخت مبلمان، جعبه‌های گران‌بها و ادوات ظریف چوبی است؛ سازه‌هایی خالص و پیوسته که در سراسر بدنه آن‌ها حتی یک میخ فلزی، یک پیچ یا قطره‌ای چسب یافت نمی‌شود.
راز ساشیمونو در این است که اتصالات پنهان هستند. وقتی به یک صندلی یا جعبه ساخته‌شده به این روش نگاه می‌کنید، خطوط چوب چنان در هم تنیده شده‌اند که گویی این اثر هرگز از قطعات مجزا تشکیل نشده، بلکه به صورت یکپارچه در دل طبیعت روییده است. استادان ساشیمونو معتقدند هنر واقعی آن است که مهارت در خدمت کل اثر باشد، نه جلوه‌گری شخصی؛ از این رو، پیچیده‌ترین گره‌ها و مهندسی‌ها را در تار و پود درونی کار پنهان می‌کنند تا چشم بیننده تنها با زیبایی بی‌نقص و آرامش‌بخش چوب مواجه شود.
*** کیگومی؛ سمفونی پازل‌های چوب و هندسه
اگر ساشیمونو روح ظرافت باشد، کیگومی (Kigumi) استخوان‌بندی و ستون فقرات مهندسی این هنر است. کیگومی به معنای «جفت کردن چوب»، هنر ایجاد اتصالات ساختاری در ابعاد بزرگ، از دکوراسیون داخلی تا معابد غول‌پیکر چندصدساله است.
در کیگومی، قطعات چوب با برش‌هایی به شدت مینیاتوری و هندسه‌ای فراتر از تصور، به صورت نر و ماده در یکدیگر قفل می‌شوند. برخی از این اتصالات ملقب به «اتصالات غیرممکن» هستند؛ زیرا تماشای آن‌ها ذهن را به چالش می‌کشد که چطور سه یا چهار تیر چوبی، از زوایای مختلف بدون هیچ نگهدارنده خارجی، در یک نقطه مرکزی به هم قفل شده و ساختاری صلب و در عین حال انعطاف‌پذیر ساخته‌اند.
این تکنیک، شاهکار بی‌بدیل تعامل با طبیعت است. چوب زنده است؛ با رطوبت تابستان منبسط می‌شود و با سرما و خشکی زمستان منقبض در کیگومی،اتصالات منبسط شده و سازه محکم‌تر و چفت‌تر می‌شود؛ جادویی که باعث شده معابد چوبی ژاپن بیش از هزار سال در برابر شدیدترین زلزله‌ها و طوفان‌ها خم به ابرو نیاورند.
فلسفه معنوی تکاوران چوب؛ از شینتو تا ذن
برای درک عظمت این هنر، باید از کارگاه نجاری فراتر رفت و به اعماق ذهن نجار ژاپنی سفر کرد. در فرهنگ ژاپن، به این استادان بزرگ تنها نجار نمی‌گویند؛ آن‌ها تکاوران چوب و پاسداران روح جنگل هستند. تفکر آن‌ها عمیقاً تحت تأثیر آیین سنتی شینتوومکتب ذن بودیسم کل گرفته است.
***کاتسوکی ؛ احترام به روح درخت
در مذهب شینتو، این باور وجود دارد که تمام عناصر طبیعت، از جمله سنگ‌ها، رودها و درختان، دارای روح یا تجلی مقدسی به نام «کامی» هستند. نجار ژاپنی وقتی تنه یک درخت قطع‌شده را لمس می‌کند.او باور دارد که درخت جان خود را فدا کرده تا به شکلی دیگر به حیات خود ادامه دهد. وظیفه اخلاقی نجار این است که به این فداکاری احترام بگذارد. او با خود نجوا می‌کند: «من باید به این درخت زندگی دومی ببخشم که شایسته‌تر و طولانی‌تر از زندگی اول او در جنگل باشد.»
یک تکاور چوب ژاپنی هرگز تلاش نمی‌کند اراده خود را بر چوب تحمیل کند. او ساعت‌ها، و گاه روزها، به بافت چوب، گره‌ها، مسیر الیاف و جهت رشد درخت چشم می‌دوزد. او می‌داند چوبی که در دامنه شمالی کوه و زیر سایه رشد کرده با چوب دامنه جنوبی که آفتاب‌سوخته است، رفتاری متفاوت دارد. نجار از گره‌ها و کجی‌های طبیعی چوب فرار نمی‌کند؛ بلکه بر اساس فلسفه وابی-سابی یافتن زیبایی در نقص‌ها و ناپایداری‌ها – از همان کجی‌ها و تفاوت‌های رنگی برای خلق زیباترین اتصالات بهره می‌گیرد. او با چوب گفتگو می‌کند و اجازه می‌دهد خودِ چوب بگوید که می‌خواهد تبدیل به کدام بخش از معبد یا مبلمان شود.
***ابزارها به عنوان امتداد روح نجار
در این طریقت، ابزارها شمشیرهای سامورایی نجار هستند. اره‌ها، رنده‌ها و مغارها صرفاً وسایل فلزی نیستند، بلکه امتداد دستان و تجلی مستقیم روح نجار به شمار می‌روند. آیین تیز کردن تیغه‌ها بر روی سنگ‌های طبیعی آب، خود یک مدیتیشن و عبادت روزانه است. حرکت یکنواخت دست بر روی سنگ، ذهن نجار را از خواهش‌های نفسانی، عجله و آشفتگی پاک می‌کند. نجاران ژاپنی معتقدند اگر ذهن آشفته باشد، تیغه هرگز تیز نخواهد شد و برش‌ها هرگز به دقتِ کیگومی نخواهند رسید. آن‌ها پیش از لمس چوب، درون خود را صیقل می‌دهند.
نجار امروز می‌داند که ۴۰۰ سال بعد، نجار دیگری قرار است این اتصال را باز کند و قطعه‌ای از آن را مرمت کند. بنابراین، او کار خود را با چنان وسواس و کیفیتی انجام می‌دهد که مایه شرمساری او در برابر آیندگان نشود.وقتی به یک سازه ساشیمونو یا یک گره کیگومی خیره می‌شوید، در واقع در حال تماشای یک شعر مجسم هستید. شعری که سرودن آن قرن‌ها پیش توسط درختی در جنگل آغاز شد، با سرپنجه‌های صبور و روح صیقل‌خورده یک نجار به اوج رسید و اکنون درس همزیستی، فروتنی و پایداری را به انسان معاصر زمزمه می‌کند.